Hesab vərəqindəki dörd tutulma: eyni qross, iki fərqli nett
İki nəfər eyni gün, eyni 1.200 AZN qrossla işə düzəlir. Biri qeyri-neft özəl şirkətində, biri nazirlikdə. Ayın sonunda birincinin kartına 1.064 AZN, ikincinin kartına 966 AZN düşür — ildə 1.176 AZN fərq, eyni müqavilə rəqəmi üstündən. Fərq bonusda və ya vəzifədə deyil; hesab vərəqinin dörd sətrindədir.
Dörd sətir, beşincisi yoxdur
Qross ilə ələ keçən arasında həmişə eyni dörd tutulma dayanır:
- Gəlir vergisi — sektordan asılı olaraq iki fərqli rejim.
- DSMF, məcburi dövlət sosial sığortası — işçi payı.
- İşsizlikdən sığorta — hamı üçün, hər məbləğdə düz 0,5%.
- İcbari tibbi sığorta — 8.000 AZN-ə qədər 2%, yuxarı hissədən 0,5%.
Müqavilədə başqa nə varsa — bonus, natura şəklində güzəşt, məhkəmə qərarı ilə tutulma — bu dördünün nəticəsinə əlavə olunur, onların içində deyil.
Gəlir vergisi: 2019 islahatı rejimləri ayırdı
2019-a qədər hamı eyni şkala ilə vergi verirdi. İslahat qeyri-neft özəl sektorunu ayırdı: bu şirkətlərin işçiləri ayda 8.000 AZN-ə qədər gəlirdən gəlir vergisi ödəmir, yalnız bu həddi aşan hissədən 14% tutulur. Güzəşt daimi deyil — müddəti qanunla müəyyən edilib.
Dövlət və neft sektoru köhnə pilləkəni saxladı: 2.500 AZN-ə qədər 14%, ondan yuxarı 350 AZN üstəgəl artımın 25%-i.
Praktikada bu, 1.200 AZN qrossda sıfırla 168 AZN arasındakı fərqdir. 12.000 AZN-də isə 560 ilə 2.725 AZN arasında — və məhz burada iki rejim bir-birindən qopur.
DSMF və 200 manatlıq qırılma
Qeyri-neft özəl sektorunda işçi ilk 200 AZN-in 3%-ini, qalan hissənin 10%-ini ödəyir. Dövlət sektorunda dərəcə düzdür: bütün qrossdan 3%.
Nəticə çoxunu təəccübləndirir. Özəl sektorda əsas tutulma gəlir vergisi deyil, DSMF-dir: 1.200 AZN qrossda vergi sıfır, DSMF isə 106 AZN — hesab vərəqinin ən böyük sətri. Dövlət sektorunda eyni qrossda DSMF cəmi 36 AZN, çünki 10%-lik hissə yoxdur; əvəzində vergi 168 AZN olur.
İki sığorta
İşsizlikdən sığorta hər iki sektorda, hər məbləğdə düz 0,5%-dir. Nə pilləsi var, nə tavanı — bu sətir barədə düşünməyə dəyməz.
Tibbi sığortanın öz həddi var: 8.000 AZN-ə qədər 2%, yuxarı hissədən 0,5%. Bu sərt tavan yox, mailliyin dəyişməsidir: 12.000 AZN qrossda tibbi sığorta 180 AZN olur — ilk 8.000-dən 160, qalan 4.000-dən 20.
İki maaş, sətir-sətir
| Sətir | 1.200 özəl | 1.200 dövlət | 12.000 özəl | 12.000 dövlət |
|---|---|---|---|---|
| Gəlir vergisi | 0 | 168 | 560 | 2.725 |
| DSMF | 106 | 36 | 1.186 | 360 |
| İşsizlikdən sığorta | 6 | 6 | 60 | 60 |
| İcbari tibbi sığorta | 24 | 24 | 180 | 180 |
| Cəmi tutulma | 136 | 234 | 1.986 | 3.325 |
| Nett | 1.064 | 966 | 10.014 | 8.675 |
| Qrossa nisbətdə tutulma | 11,33% | 19,50% | 16,55% | 27,71% |
Aşağı maaşda iki rejim arasında ayda 98 AZN fərq var; 12.000-də fərq 1.339 AZN olur. Sektor sualı «xırda detal» deyil — qrossla birlikdə soruşulmalı olan ikinci rəqəmdir.
Əks istiqamət: «əlimə 2.000 keçsin»
Danışıqda insan qrossu yox, ələ keçəni deyir. Bu sualın cavabı orta faizi tərsinə vurmaqla alınmır, çünki pilləkənin qırılmaları var.
1.200 AZN qrossda tutulma 136 AZN, yəni 11,33%-dir. 2.000 AZN netti eyni nisbətdə — 1.200 qrossa 1.064 nett — böyütsək, 2.255,64 AZN qross alınır, amma bu qrossu geri hesablasanız, nett 1.987,68 AZN çıxır, 12,32 AZN əskik. Səbəb sadədir: 1.200 ilə 2.255 arasındakı hər manatdan DSMF 10% götürür, orta faiz isə köhnə səviyyədə qalır.
Düzgün cavab axtarışla tapılır: özəl sektorda 2.000 AZN nett üçün 2.269,71 AZN qross, dövlət sektorunda 2.484,47 AZN. Maaş kalkulyatoru elə bunu edir — pilləkəni ədədi üsulla çevirir, ona görə tapılan qrossu geri versəniz eyni nett çıxır.
8.000-i keçməkdən qorxmağa dəyməz
Həddi keçmək qorxusu var; yersizdir. Hədd yalnız mailliyi dəyişir, istiqaməti yox. Özəl sektorda 7.900-dən 8.000-ə qalxanda əlavə 100 AZN qrossdan ələ 87,50 AZN keçir; 8.000-dən 8.100-ə qalxanda 75,00 AZN. Daha az, amma müsbət. Dövlət sektorunda eyni şey 2.500-də olur: həddin altında 100 AZN artım 80,50 AZN, üstündə 69,50 AZN gətirir. Heç bir məbləğdə qrossun artması nettin azalmasına gətirmir.
Vəzifə işəgötürənə neçəyə başa gəlir
İşçi dörd sətri görür; kiçik biznes isə beşinci rəqəmi büdcələşdirir. İşəgötürən qrossun üstündən öz payını ödəyir: qeyri-neft özəl sektorunda DSMF ilk 200 AZN-dən 22%, qalanından 15%; dövlət və neft sektorunda düz 22%. İşsizlik və tibbi sığorta işçi dərəcələrini təkrarlayır.
1.200 AZN qrossla vəzifə özəl sektorda ayda 1.424 AZN-ə başa gəlir, dövlət sektorunda 1.494 AZN. Tam xərcin ələ keçən məbləğə nisbəti müvafiq olaraq 1,34 və 1,55-dir. 12.000 AZN-də rəqəmlər 14.054 və 14.880 AZN olur — yəni sektor fərqi işəgötürənin cibində ayda 826 AZN-dir.
Dərəcələr tarixə bağlıdır
Yuxarıdakı hər rəqəm alətin daşıdığı tarixdəki dərəcələrlə hesablanıb. Özəl sektorun 8.000-lik güzəşti müddətlidir, hədlər və dərəcələr isə vaxtaşırı dəyişir. Hesablama məntiqini anlamaq üçün bu yazı kifayətdir; konkret əmək haqqı qərarından, xüsusən sektor təsnifatı və qeyri-standart ödənişlərdən əvvəl mühasiblə dəqiqləşdirin.